મિત્ર ક્યારેય પૈસા ન આપે તો: મિત્રતા બગાડ્યા વગર કેવી રીતે સંભાળવું

બિલ આવે છે અને પરિચિત થોભ આવે છે. એક મિત્ર ખિસ્સાં ખંખેરે છે, હસે છે, અને કહે છે કે આગલું એ ચૂકવશે. આગલું કદી બરાબર થતું નથી. રકમ મોટી નથી, કદી મોટી નથી હોતી, પણ તમે નોંધવા લાગ્યા છો કે કાર્ડ કોણ પહેલાં કાઢે છે, અને એની પોતાની એક નાની કિંમત હોય છે.

આ એક ન ચૂકવાયેલી રકમની વાત નથી. મિત્ર ક્યારેય ન ચૂકવે ત્યારે એને દેવું નહીં, એક ટેવ ગણો: ખર્ચ થાય ત્યારે જ વહેંચો, વહેંચાયેલા ખર્ચ બધાને દેખાય એવી એક નોંધમાં રાખો, ટ્રિપ પહેલાં નિયમો નક્કી કરો, અને ઉછીના ચૂકવવાનું બંધ કરો. છતાં ચાલુ રહે તો એક જ વાર વાત કરો, વ્યક્તિ વિશે નહીં, ગોઠવણ વિશે, અને પછી નક્કી કરો કે તમે શું ઉપાડવા રાજી છો.

મિત્ર ક્યારેય ન ચૂકવે ત્યારે એ ટેવ છે, દેવું નથી

દેવું એક નામવાળી રકમ છે: કૉન્સર્ટની ટિકિટ, ડિપૉઝિટ. એનો ઉકેલ છે, અને મિત્ર પૈસા પાછા ન આપે ત્યારે શું કરવું એ પગલે-પગલે બતાવે છે.

ટેવ જુદી છે. કોઈ એક ક્ષણ ઉઠાવવા જેવી નથી. મિત્ર બીજાને રાઉન્ડ, ટૅક્સી, સિનેમાની ટિકિટ ચૂકવી દેવા દે છે, અને પોતે ક્યારેય બરાબર ઑફર કરતો નથી. દરેક પ્રસંગ એટલો નાનો કે કોઈ ઉલ્લેખ કરતું નથી, અને બોજ એના પર પડે છે જે સૌથી સહેલાઈથી ચૂકવે છે. થોડા વખતમાં એવું લાગે છે કે આ મિત્ર કદી કંઈ ચૂકવતો જ નથી, જોકે કોઈ એક સાંજ એવું કહેતી નથી. એક ટૅક્સીના ભાડા વિશે પૂછવાથી કંઈ સુધરતું નથી, કારણ કે સમસ્યા ટૅક્સી નથી. ટેવ છે.

હંમેશાં પાકીટ ભૂલી જતો મિત્ર: ચાર સંભવિત કારણ

આ વ્યક્તિને મફતખોર મિત્ર તરીકે ખાતામાં નાખી દેવું લલચાવે છે. એ લેબલ મોટે ભાગે અન્યાયી છે, અને ક્યારેય કામ નથી આવતું, કારણ કે એ ઉકેલી શકાય એવી ગોઠવણને સ્વભાવના ન્યાયમાં ફેરવી નાખે છે. ચાર સામાન્ય કારણ છે, અને એમાંથી ફક્ત એક જ કોઈનો લાભ ઉઠાવવાનું છે:

• એનું બજેટ ગ્રૂપના પ્લાન કરતાં તંગ છે. એ આવે છે કારણ કે એને આવવું છે, અને ચૂપચાપ આશા રાખે છે કે કોઈ નોંધશે નહીં કે એ સાથે ચાલી શકતો નથી.
• એ અવ્યવસ્થિત છે. એ સાચે ચૂકવવા માગે છે અને સાચે દર વખતે ભૂલી જાય છે.
• એ પૈસાની વાત ટાળે છે. «મારે કેટલા આપવાના?» પૂછવું એને અઘરું લાગે છે, એટલે એ કહેવાની રાહ જુએ છે, અને કોઈ કહેતું નથી.
• એને કોઈ બીજું ચૂકવી દે એની ટેવ છે. ક્યારેક બસ એ જ કારણ હોય છે, અને એને કદાચ ખબર પણ નથી.

બહારથી તમે સામાન્ય રીતે કહી શકતા નથી કે કયું. તમારે જાણવાની જરૂર પણ નથી. નીચેનાં પગલાં ચારેય માટે ચાલે છે, અને કોઈ પર આરોપ મૂકવો પડતો નથી.

નાની રકમો કેવી રીતે ભેગી થાય છે

નિરાલી, પાર્થ, હેતલ અને મિતેશ મોટા ભાગના વીકએન્ડ સાથે બહાર જાય છે. દરેક આઉટિંગ ચારમાં સરખા ભાગે વહેંચાય છે. એક મહિનામાં:

મહિનાનો ખર્ચ ₹5,200 થયો, એટલે દરેકના ₹1,300. નિરાલીએ ₹2,240 ચૂકવ્યા, પાર્થે ₹1,920, હેતલે ₹1,040 અને મિતેશે કંઈ નહીં. દરેકના ₹1,300 ના હિસ્સા સામે, નિરાલીને ₹940 મળવાના છે, પાર્થને ₹620 મળવાના છે, હેતલે ₹260 આપવાના છે અને મિતેશે ₹1,300; ચારેય બાકીનો સરવાળો શૂન્ય.

હેતલે ₹260 આપવાના છે એ ફક્ત સમયની વાત છે: એણે સિનેમા ચૂકવ્યું, અને બીજાઓએ સંજોગવશ વધુ ચૂકવ્યું. મિતેશની સ્થિતિ જુદી છે, કારણ કે એણે ચૂકવેલી વસ્તુઓની કૉલમ ખાલી છે. એનો સૌથી મોટો એક હિસ્સો ₹360 હતો, એટલી રકમ પાછળ કોઈ પડતું નથી. આખા મહિનામાં એ ₹1,300 છે; આવા જ વર્ષભરના મહિનાઓમાં ₹15,600.

પતાવટ કરતાં ત્રણ ટ્રાન્સફર થાય: મિતેશ નિરાલીને ₹940 આપે, મિતેશ પાર્થને ₹360 આપે, અને હેતલ પાર્થને ₹260 આપે. એમાં કંઈ નાટકીય નથી. એ ત્યારે જ અસહજ બને છે જ્યારે એને ₹15,600 સુધી પડતું મૂકવામાં આવે.

ચૂપચાપ ટેવ બદલતાં પાંચ પગલાં

એ જ વખતે વહેંચો. વેઇટરને અલગ બિલ માટે કહો, કે દરેક કાઉન્ટર પર પોતાનો હિસ્સો ચૂકવે. બધા એ ક્ષણે ચૂકવે ત્યારે કોઈની પાસે ભૂલી જવા જેવું પાકીટ રહેતું નથી. સરખા ભાગે ચૂકવવું (Going Dutch) મિત્રો વચ્ચે એકદમ સામાન્ય ડિફૉલ્ટ છે.

બધા જોઈ શકે એવી એક વહેંચાયેલી નોંધ રાખો. જે ચૂકવે એ નોંધે છે, અને બૅલેન્સ એવી જગ્યાએ રહે છે જ્યાં આખું ગ્રૂપ ખોલી શકે. કોઈએ યાદ રાખવું કે ઉઠાવવું પડતું નથી, કારણ કે આંકડો ત્યાં જ છે. કોના પર કેટલું બાકી છે એનો હિસાબ કેવી રીતે રાખવો આ ગોઠવી આપે છે.

ટ્રિપ પહેલાં નિયમો નક્કી કરો. બહાર જતા પહેલાં નક્કી કરો કે ખર્ચ કેવી રીતે વહેંચાશે અને પતાવટ ક્યારે કરશો. અગાઉથી નક્કી થયેલો નિયમ બધા વિશે હોય છે; પાછળથી ઉઠાવેલો કોઈ એક વિશે.

બજેટનો પ્રશ્ન હોઈ શકે તો સસ્તા પ્લાન સૂચવો. મોંઘી રેસ્ટોરન્ટ સાથે પિકનિક, ઘરનું ડિનર કે મફત કાર્યક્રમ વારાફરતી રાખો. ખર્ચ વગર જોડાવું સહેલું બનાવો, જેથી «મને પોસાતું નથી» મોટેથી કહેવું ન પડે.

ઉછીના ભરવાનું બંધ કરો. જાહેરાત કરવાની જરૂર નથી. બસ ચાર જણ માટે કાર્ડ મૂકીને પછી ઉઘરાવનાર ન બનો. તમે પૈસા ક્યારેય ઉછીના ભરો જ નહીં, તો પાછા આપવાનું ભૂલી જવા જેવું કંઈ રહેતું નથી.

વાતચીત, જો હજી કરવી પડે

પેટર્ન ચાલુ રહે, તો એક વાર, અંગત રીતે, વ્યક્તિ વિશે નહીં પણ ગોઠવણ વિશે વાત કરો. સૂર તટસ્થ રાખે એવા કેટલાક શબ્દો:

• «બહાર જઈએ ત્યારે કાઉન્ટર પર જ વહેંચવા માંડીએ? મને યાદ રહેતું નથી કે કોણે શું ચૂકવ્યું, અને મારે મનમાં હિસાબ રાખવો નથી.»
• «હું પૈસામાં થોડી વધુ સાવચેતી રાખવા માગું છું, એટલે ગ્રૂપનું ચૂકવીને પછી હિસાબ કરવાનું હું બંધ કરું છું. દરેક પોતાનું ચૂકવીએ?»
• «ટ્રિપ પહેલાં બધું એક વહેંચાયેલી યાદીમાં મૂકી અંતે પતાવીએ? યાદ રાખવા કરતાં સહેલું છે.»
• «બસ જોવા માટે પૂછું છું: હમણાંના આપણા પ્લાન બહુ મોંઘા તો નથી પડતા ને? સસ્તા કરવામાં મને વાંધો નથી, ફક્ત કહેજો.»

નોંધો કે એમાંનું કોઈ «તું કદી ચૂકવતો નથી» કહેતું નથી. એ ગ્રૂપ કેવી રીતે ચાલે છે એ બદલે છે અને મિત્રને એમાં ગોઠવાઈ જવાનો સહેલો રસ્તો આપે છે. સીધું માંગવાના શબ્દો માટે સંકોચ વગર મિત્રો પાસે પૈસા કેવી રીતે માંગવા માં વધુ છે.

ક્યારે સ્વીકારી લેવું

ક્યારેક યોગ્ય જવાબ એને રહેવા દેવાનો હોય છે. મિત્ર કઠણ સમયમાંથી પસાર થતો હોય, મિત્રતા જે આપે છે એની સામે રકમો નાની હોય, કે તમે ફક્ત વધુ કમાતા હો અને વાંધો ન હોય, તો એને ચૂકવી દેવું ઉદારતા છે, મૂર્ખતા નહીં.

ફરક એ છે કે તમે એ પસંદ કર્યું છે કે નહીં. નક્કી કરો કે તમે શું ચૂકવવા રાજી છો, કદાચ ક્યારેક એક રાઉન્ડ કે જન્મદિવસનું ડિનર (જન્મદિવસના ડિનર પર કોણ ચૂકવે છે જુઓ), અને એનાથી આગળ ઉછીના ચૂકવવાનું બંધ કરો. કડવાશ ઇરાદાપૂર્વક ચૂકવવાથી નથી આવતી, ડિફૉલ્ટ રૂપે ચૂકવવાથી આવે છે.

Donget અહીં ક્યાં આવે છે

Donget ગ્રૂપ માટે વહેંચાયેલી નોંધ રાખે છે. જે ચૂકવે એ ખર્ચ ઉમેરો માં આઉટિંગ ઉમેરે છે અને ચૂકવ્યું નક્કી કરે છે, અને ગ્રૂપમાં બધા એ જ ખર્ચ અને બૅલેન્સ જુએ છે, એટલે આંકડો કદી એકના શબ્દ સામે બીજાની યાદશક્તિ બનતો નથી. જેણે હજી ઍપ ઇન્સ્ટોલ નથી કરી એવા મિત્રને પણ નામથી ઉમેરી શકાય છે. મહિનાના અંતે પતાવટ કરો સૌથી ઓછા ટ્રાન્સફર સૂચવે છે, અને ચૂકવેલ દરેકને નોંધે છે. રિમાઇન્ડર તમને એ ચુકવણી WhatsApp કે તમે પસંદ કરો એ ઍપ દ્વારા શેર કરવા દે છે; એ પોતાની મેળે કશું મોકલતું નથી. ઍપ પૈસા ખસેડતી નથી કે કોઈની પાછળ પડતી નથી; એ આંકડો દેખાતો રાખે છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

મિત્ર ક્યારેય ચૂકવતો ન હોય તો શું કરવું?

એને ટેવ ગણો. ખર્ચ એ જ વખતે વહેંચો, વહેંચાયેલા ખર્ચ ગ્રૂપને દેખાય એવી એક નોંધમાં રાખો, ટ્રિપ પહેલાં નિયમો નક્કી કરો અને ઉછીના ભરવાનું બંધ કરો. ચાલુ રહે તો એક વાર ગોઠવણ વિશે વાત કરો, વ્યક્તિ વિશે નહીં.

મિત્ર હંમેશાં પાકીટ કેમ ભૂલી જાય છે?

સામાન્ય રીતે તંગ બજેટ, અવ્યવસ્થા, પૈસાની વાતનો સંકોચ, કે બીજા ચૂકવી દે એની ટેવ. ચારેય માટે એ જ અટકાવનારાં પગલાં ચાલે છે.

નાની-નાની વાત ઊઠાવ્યા વગર એની વાત કેવી રીતે કાઢવી?

વ્યક્તિની નહીં, ગ્રૂપ કેવી રીતે વહેંચે છે એની વાત કરો. કાઉન્ટર પર ચૂકવવા જેવો કે એક વહેંચાયેલી યાદી જેવો ચોક્કસ ફેરફાર સૂચવો, અને ઇતિહાસ છોડી દો.

મિત્રો સાથે નાની રકમોનો હિસાબ રાખવો ક્ષુદ્ર ગણાય?

ના. ₹120 નો ટૅક્સી હિસ્સો અને ₹240 નો રાઉન્ડ એક મહિનામાં ₹1,300 અને વર્ષમાં ₹15,600 બને છે. વહેંચાયેલી નોંધ આંકડાને તટસ્થ બનાવે છે.

મિત્રે કોઈ ખાસ રકમ પાછી ન આપી હોય તો?

એ એક દેવું છે. રકમ સ્પષ્ટ કરો, તારીખ સાથે એક વાર લખીને માંગો, ચૂકવવાનો સહેલો રસ્તો આપો, પછી નક્કી કરો.

ક્યારે ફક્ત સ્વીકારી લેવું જોઈએ?

જ્યારે મિત્રતા જે આપે છે એની સામે રકમો નાની હોય અને તમે એ પસંદ કરતા હો. તમે શું ઉપાડશો એ નક્કી કરો અને બાકી માટે ઉછીના ભરવાનું બંધ કરો.

સાર

ક્યારેય ન ચૂકવતો મિત્ર ભાગ્યે જ ખલનાયક હોય છે; ઘણી વાર ગ્રૂપની ટેવો ન ચૂકવવું સહેલું બનાવે છે. પહેલાં ટેવો બદલો: એ જ વખતે વહેંચો, એક દેખાતી નોંધ રાખો, નિયમો વહેલા નક્કી કરો અને ઉછીના ભરવાનું બંધ કરો. જરૂર પડે તો એક વાર, નમ્રતાથી અને ગોઠવણ વિશે વાત કરો, અને પછી ઇરાદાપૂર્વક નક્કી કરો કે તમે શું ઉપાડશો.

Donget મફતમાં ડાઉનલોડ કરો અને તમારા ગ્રૂપના વહેંચાયેલા ખર્ચ બધાને દેખાય એવી એક યાદીમાં રાખો, જેથી કોઈએ હિસાબ ગણતા રહેવું ન પડે.